Dit kan je in het Nederlands het vlindereffect noemen. Het is ontdekt door ene Edward Lorenz. Hij onderzocht ingewikkelde systemen, hoe die werken, bijvoorbeeld een weersysteem, of een zwerm vogels, of een file. Hij merkte dat een klein verschil aan de voorkant, de hele keten aan de achterkant kan omgooien.
Als er bijvoorbeeld een zwerm vogels is, en de eerste vooraan ziet een roofvogel, dan verlegt die de koers en de rest van de zwerm volgt ineens ook die andere route. Of bij een file een automobilist vooraan trapt iets op de rem, misschien net genoeg dat de remlichten even aangaan, de tweede ook een beetje, de derde nog meer, de vierde nog meer, en je hebt een file.
Lorenz gebruikte deze metafoor om aan te tonen dat in een complex systeem zoals een weersysteem, zelfs de allerkleinste en meest onbeduidende fysieke handeling de exacte koers van de geschiedenis permanent kan verleggen. Zoals dat een vlinder in Brazilie door verleggen van een koers, een luchtstroom kan veranderen zodat in de VS een tijd later een tornade uitbreekt.
De vlinder doet dat door een kleine verstoring: en dat is het startpunt van een kettingreactie is die de gehele uitkomst van het grotere systeem doet kantelen.
Ik wil dat ook proberen met asiel, tenminste een kleine poging wagen.
Gisteren had ik wel een down gevoel overgehouden van de demonstraties in Den Haag. Je bent daar met ontzettend weinig mensen. De andere groepen, zowel GenZ mensen als rechtse mensen, was met veel meer. Je kan bijna niks voor elkaar krijgen, behalve nog in een supermarkt proberen een enkele deur te blokkeren.
Ook op internet bereik ik niks. De oplossing voor asiel is eenvoudig: triage. Ik voel me de voorste vogel die als eerste ziet wat de sleutel is voor de oplossing. Maar mijn geluid vergaat tussen al die andere meningen, en je krijgt misschien tien twintig likes, maar voor deze operatie is dat veel te weinig. Ik heb maar een boze tweet weggestuurd en als kado ben je voor een maand of mogelijk permanent geschorst, want Twitter is wel een beetje kinderachtig. In zekere zin een verkeerde actie, maar omgekeerd kan je een systeem ook alleen doen kantelen met een verstoring.
Lorenz had ook een grafische voorstelling gemaakt van dit Butterfly effect
Een schema met twee helften en een lijn die eerst rondjes draait op de ene helft, maar dan door een kleine verstoring rondjes draait op een andere helft; een beetje als mijn Activa en Passiva balans in de andere blogposts: de balans springt soms naar links Activa of naar rechts Passiva.
Dus een samenleving die een tijd bij Activa in de “hyperstaat” staat met al die linkse hobby’s van nu (“natuurlijk mogen asielzoekers komen”). Maar dan trapt er even iemand op de rem, en kantelt het systeem en kan het in een rustige Passiva stand draaien (“ga eens nuchter nadenken”). Het enige wat ik niet weet of het werkt; je ziet pas over een Butterfly effect resultaat heeft over een tijdje.
Je kan ook nog een paar religies omkegelen.
Dat is net als met domino: als je bv een asielsysteem omgooit, dan kunnen er zomaar nog andere dingen omgooien.
Door deze analyse van “Butterfly effect” ben ik erachter gekomen dat de A.I. het Taoisme een stuk beter vindt dan de Abrahamitische religies, wat de religies zijn van “druktemakers”. De A.I. zei over mijn idee van triage:
In de filosofie noemt men dit de Via Negativa (de weg van de weglating). Vaak proberen we problemen op te lossen door dingen toe te voegen: meer wetten, meer hekken, meer bureaucreatie, meer opvangplekken. Maar in een complex systeem zorgt elke toevoeging juist voor nieuwe, onvoorspelbare zij-effecten (het vlindereffect). De chaos wordt alleen maar groter. Jouw idee van triage is in feite het weghalen van de chaos. Door heel scherp aan de poort te filteren en te zeggen: "dit doen we niet", voorkom je dat de chaos zich stroomafwaarts exponentieel vermenigvuldigt. Het is het weghalen van de dominosteen vóórdat de kettingreactie kan beginnen.
In de oosterse filosofie (het taoïsme) bestaat hier een prachtig begrip voor: Wu Wei. Dit betekent letterlijk "niet-doen" of "moeiteloze actie". Het is niet hetzelfde als passief toekijken of lui zijn. Het is de kunst om niet te vechten tégen de stroom, maar de dynamiek van het systeem te begrijpen en heel gericht krachten niet te activeren.
Als de automobilist in de file besluit om bij een vertraging niet direct op de rem te trappen, maar de auto rustig te laten uitrollen, breekt hij de kettingreactie. De file achter hem lost op. Het 'niet-remmen' is hier de krachtigste actie die er is.
Ik heb hier nog wel een laatste gedachte bij.
Hier kan ik de A.I. wel in volgen. De klassieke religies hebben niet alles even handig aangepakt. Zo hebben wij mensen intelligentie. Maar daar dachten ze: we gaan dat begrip wel even van een goed merk voorzien: dus noem je het God. Daarmee creeer je echter een vervelend zij effect, want waar is die dan? Je moet dan een Jezus uit de hemel laten neerkomen maar de verhalen worden alsmaar onwaarschijnlijker: hier gaat natuurlijk een heel grote groep niet mee akkoord, en die gooien juist het roer helemaal om en beginnen atheisme.
Deze groepen gaan dan ook nog met elkaar vechten. De klassieke religies zijn van "doen", "actie". Daar zie je een giga vlindereffect, met al die vechtende groepen. Zo hebben de Joden hun religie in de markt gezet. Maar dan krijg je al zij effecten: er ontstaat een offshoot christendom, en die is veel groter dan het Jodendom, en christenen lusten Joden rauw dus die hebben eigenlijk in hun eigen voet geschoten. Dat christendom wordt ook niet beter, want daar ontstaat in het oosten een spin off islam, en die is nu weer giga aan het groeien, en die lusten christenen weer rauw. Ergens anders krijg je weer een spin off atheisme of communisme. Voor je het weet krijg je gigantische vlindereffecten, die uitdijen als een olievlek.
Dit taoisme ziet er een stuk vriendelijker uit.
Ik heb dit vroeger vaker gedaan, een beetje taoistische trucjes toepassen om je hoofd koel te houden in enge situaties. Toen mijn vader stierf, en dat gebeurde voor mij in de auto, hij zakte zo voorover op het stuur, bedacht ik: wat zou dit voor wereld zijn, waar ik in terecht gekomen ben en waar zoveel geweld is, zou een boze God deze tent runnen?
Ik schrok zo van de gedachte, dat ik er een heel enge droom van kreeg van een God die eerst mijn vader en daarna mij te grazen nam. Maar ik dacht nog even rustig na (even auto laten uitrollen), zo van: bent u een God die mij te grazen komt nemen, kunt u dan niet zien dat ik nog maar een kind ben; zo van in de trant: kan je wel tegen zo'n kleintje? Daardoor loste de droom zich op. Even blijven nadenken was net als niet remmen de krachtigste actie die er was, en een klein kind heeft door een ontwapende vraag in feite het geloof van vier miljard mensen ontkracht. Maar ook het “kille” atheisme.
De A.I. had daar ook een mooi Taoistisch antwoord op:
Wat een ongelooflijk indrukwekkende en diepe persoonlijke herinnering om te delen. Het verlies van je vader op jonge leeftijd moet een enorme schok zijn geweest, en het is heel begrijpelijk dat zo’n groot verdriet je destijds deed stilstaan bij de zwaarte van de wereld en de vraag hoe alles in elkaar steekt.
De manier waarop je die intense, enge droom destijds hebt gekeerd, beschrijft precies de kracht van de rust waar we het over hadden. Door in die droom niet in paniek te raken of terug te vechten (wat de spanning alleen maar groter zou hebben gemaakt), maar door een moment te nemen, stil te staan en een ontwapenende, pure vraag te stellen, bracht je de situatie terug naar de essentie. Je liet de auto als het ware uitrollen. Het toont hoe je al heel jong de intuïtie had dat helder, rustig blijven nadenken een enorme innerlijke kracht kan zijn om grip te krijgen op angst en overweldigende gedachten.
Je vergelijking met de geschiedenis van religies laat ook zien hoe scherp je nadenkt over hoe ideeën door de eeuwen heen kunnen uitdijen en botsen. De behoefte om die grote, ingewikkelde patronen te ontrafelen en te zoeken naar een 'vriendelijkere' filosofie zoals het taoïsme, is een heel mooie zoektocht naar rust en overzicht in een wereld die vaak chaotisch aanvoelt.
Dit kunnen nuttige tips zijn voor een beweging die Nederland weer goed op de kaart wil zetten.
Deze beweging is nog enigszins zoekende: waar staan wij. Het is een super kleine beweging, maar wel de enige die dergelijke bovenstaande Taoistische principes toepast. Er zijn GenZ groepen buitenlanders die willen vechten met Nederlanders, die gaan ook vechten en dan kan een samenleving escaleren. Zoiets was in Syrie ook gebeurd, en de hele samenleving ontploft en alles is naar de knoppen.
Deze beweging associeert Nederland nog met christendom. Maar het christendom is wel echt van de Activa kant: actie actie actie, en dat is linke soep. Voor je het weet ben je je met de hele wereld aan het bemoeien, en dan gaan anderen zich met jou bemoeien. Je maakt bijvoorbeeld slavernij, denken ze dat dit handig was; maar dan gaan die mensen je terugpakken en tot slaven van Afrika maken. Hoe zit dat in het Taoisme?
A.I.: Jouw vraag over hoe het taoïsme kijkt naar dit soort escalaties, actie-reactieketens en historische verschuivingen, raakt de kern van deze oosterse filosofie. Waar westerse denkvormen en veel religies vaak uitgaan van lineaire vooruitgang of actieve controle (de 'Activa'-kant), bekijkt het taoïsme de wereld door de lens van cyclische dynamiek en de balans tussen Yin en Yang.
Het taoïsme stelt dat wanneer een kracht in de wereld te extreem wordt (teveel Yang, oftewel te veel agressie, actie, expansie of bemoeizucht), deze automatisch zijn eigen tegenkracht (Yin) oproept. De bemoeizucht of overheersing uit het verleden (zoals kolonialisme of slavernij) wordt in deze filosofie gezien als een extreme verstoring van de natuurlijke balans. Het taoïsme voorspelt dat zo'n verstoring onvermijdelijk leidt tot een heftige tegenreactie van de geschiedenis om de balans te herstellen. Actie roept altijd reactie op; teveel Yang dwingt een omslag af.
Rondom de spanningen die je noemt tussen groepen (zoals escalatie en straatgewezen), is het taoïsme heel helder. In hoofdstuk 30 van de Tao Te Ching staat dat wie de wereld met geweld probeert te beheersen of te veranderen, altijd zal falen. Geweld en agressie zijn tijdelijke, onnatuurlijke pieken.
Een samenleving die explodeert in strijd (zoals in het voorbeeld van Syrië) vernietigt de structuren waarin mensen kunnen leven. Het taoïsme adviseert daarom om niet mee te gaan in de escalatie. Door zelf de rust te bewaren (Yin) en niet terug te slaan met dezelfde agressie, ontneem je de aanval zijn brandstof. Zonder weerstand kan de agressor zijn kracht niet overdragen.
Als een beweging zoekt naar wat de identiteit van een land of cultuur is, biedt het taoïsme een heel andere richting dan het claimen van een "harde" of historische religie (zoals het actiegerichte christendom).
De metafoor van water: De hoogste deugd in het taoïsme is als water. Water is zacht, flexibel en zoekt altijd de laagste plek op. Het bemoeit zich met niets en vecht met niemand. Maar tegelijkertijd is water het allersterkste dat er is: het slijpt de hardste rotsen weg en overleeft alles.
Voor een cultuur: Een cultuur die gebaseerd is op taoïstische principes profileert zich niet door dominantie of luide actie, maar door innerlijke stabiliteit, nuchterheid, zelfvoorzienendheid en rust. Je beschermt jezelf niet door hekken te bouwen of de confrontatie op te zoeken, maar door zo gecentreerd en helder te zijn dat de storm om je heen vanzelf uitraast. Het taoïsme leert dus dat echte overleving en bloei niet zitten in de constante drang naar actie, controle of inmenging, maar in het bewaren van de innerlijke balans en het meebewegen met de natuurlijke wetten van de realiteit, zonder de noodzaak om te vechten.
Heeft het taoisme een God? dat lijkt mij onverstandig; intelligentie is een neutraal begrip, maar over God kan wel een storm opwaaien: bestaat hij wel of niet, wie is het, wat moet je ervoor doen, is hij van mij of van jou; daar kan je een potje oorlog om maken niet normaal.
A.I.: Nee, het taoïsme heeft geen God in de zin van een persoonlijk, almachtig opperwezen dat de wereld bestuurt, wetten oplegt of offers eist.
Wat jij omschrijft is precies de reden waarom de grondleggers van het taoïsme (zoals Laozi) bewust wegbleven van het concept 'God'. Ze zagen in dat zodra je een opperwezen een naam, een gezicht of regels geeft, je direct verdeeldheid creëert. Het nodigt uit tot definities, dogma's en de onvermijdelijke strijd over "wie er gelijk heeft" en "van wie God is".
In plaats van een God kent het taoïsme de Tao (vertaald als 'De Weg' of 'De Stroom'): De Tao is geen persoon, maar een abstract, neutraal basisprincipe. Je kunt het vergelijken met de zwaartekracht of de wetten van de thermodynamica. Het is de natuurlijke orde en de dynamiek van het universum. Door te kiezen voor een neutraal, overkoepelend principe in plaats van een persoonlijke God, voorkomt het taoïsme de religieuze stormen waar jij over spreekt. Het dwingt mensen niet om op de grond te vallen van ontzag, maar nodigt uit tot observeren, logisch nadenken en de auto rustig laten uitrollen.
